Sartre versus Blanchot. Spory wokół figury podmiotu twórczego we francuskiej estetyce lat czterdziestych i pięćdziesiątych

Posted on Marzec 1, 2011


„Silny” i „słaby” podmiot twórczy

Zamierzam potraktować w tej wypowiedzi namysł nad kategorią autora jako pochodną szerszej polemiki, która toczyła się wokół kategorii podmiotu. Jeśli postać autora – jak wskazał Michel Foucault[1] – jest jednym ze sposobów, w jaki kultura odnosi się do kategorii podmiotu czy podmiotowości w ogóle, ambiwalentna charakterystyka autora wyrażona w estetyce staje się okazją do prześledzenia perypetii, które podmiot przechodził w polu kulturowym. Mówiąc dokładniej, chciałbym potraktować spory wokół figury autora jako pokłosie pewnego przesunięcia, które miało miejsce w postrzeganiu kategorii podmiotu w XX wieku.

Gdy idzie o dokonanie się owego przesunięcia, szczególne znaczenie ma filozofia Martina Heideggera i jego krytyka tak zwanej „metafizyki subiektywności”[2]. W eseju Czas światoobrazu Heidegger dowodzi, że pojawienie się nowożytnego podmiotu łączy „Człowieka” i „podmiot” w sposób nieobecny w filozofii przed nowożytnością. Heidegger uznaje, że od Kartezjusza filozofia zmierzała nieprzerwanie w stronę tryumfu „bezwarunkowej subiektywności”[3], które to nastawienie kulminowało w Husserlowskiej fenomenologii. Wraz z Kartezjuszem „Człowiek staje się tym byciem, ponad którym wszystko, co jest, jest ugruntowane pod względem jego bycia i jego prawdy [podkreślenie – Ł.B]. Człowiek staje się relacyjnym centrum tego, co istnieje jako takie”[4]. Owo nowożytne podejście Heidegger przeciwstawia greckiej myśli, zgodnie z  którą bycie jest uznawane raczej za „samo się przedstawiające” człowiekowi niż jako myśl człowieka będącego pierwszą determinacją bycia.

Fragment. Całość ukazała się w książce „Współczesne refleksje wokół Kartezjańskiej wizji podmiotu”, red. A. Pobojewska, WAHE, Łódź 2011


[1] Zob. M. Foucault, Kim jest autor? [w:] Powiedziane, napisane. Szaleństwo i literatura, red. M. P. Markowski, Aletheia, Warszawa 1999, s. 199-220.

[2] Por. A. Renaut, Era jednostki. Przyczynek do historii podmiotowości, tł. D. Leszczyński, Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo, Wrocław 2001, s. 31 – 77.

[3] M. Heidegger, Nietzsche, tł. A. Gniazdowski, P. Graczyk, W. Rymkiewicz, M. Werner, C. Wodziński, PWN, Warszawa 1999, t. II, s. 189.

[4] M. Heidegger, Czas światoobrazu [w:] Budować, mieszkać, myśleć, red. K. Michalski, Czytelnik, Warszawa 1997.