Gra z wewnętrzną konwencją. Uwagi o strategiach partycypacyjnych w CSW Zamek Ujazdowski w kontekście działalności Laboratorium Edukacji Twórczej w latach 1990-2016

Posted on Grudzień 23, 2016

0


Celem tego artykułu jest uchwycenie na przykładzie działań edukacyjnych pewnych strukturalnych stałych wpływających na charakter strategii partycypacyjnych oraz relacji tych działań do zmiennego kontekstu instytucji, w ramach której się pojawiają. Próba opisywania struktury praktyk edukacyjnych będzie obejmowała takie ich elementy jak: postawa prowadzącego zajęcia edukacyjne wobec ich uczestników, typ stosunków międzyludzkich wynikły z postawy prowadzącego, zakres autonomii, którym dysponują uczestnicy działań, typ motywacji, która charakteryzuje zarówno postawę prowadzącego, jak też uczestników. Gdy idzie o kontekst instytucjonalny, uwzględnione zostaną takie czynniki jak: pozycja jednostki edukacyjnej na tle pozostałych oddziałów instytucji, związek strategii edukacyjnej z ogólnym programem działalności instytucji, model relacji międzyludzkich panujących w instytucji w kontekście zhierarchizowania ról i obowiązków pracowników oraz model kierowania instytucją przez jej lidera. Ponadto istotne zagadnienie w tym kontekście stanowią przekształcenia instytucji ze względu na zewnętrzne wobec niej czynniki np. naciski polityczne lub uwarunkowania ekonomiczne. W związku z tym, że wychodzę z założenia, że najistotniejsze zjawiska w omawianym zakresie zapoczątkowane zostały w Polsce na przełomie lat 80. i 90. XX wieku (co uzasadniam dalej), to analiza działań partycypacyjnych związanych z kontekstem edukacyjnym siłą rzeczy ma więc za tło przekształcenia systemowe po 1989 roku. Podsumowując, marszrutę, po której chcę się poruszać, wyznaczają dwa punkty orientacyjne na mapie: 1) struktura działań partycypacyjnych, 2) rezonujący z nią zmienny kształt instytucji sprzęgnięty z kontekstem polityczno-ekonomicznym, w którym instytucja funkcjonuje.

By zrealizować to zamierzenie, postanowiłem przyjąć perspektywę case study. Tekst ten bazuje na działaniach realizowanych przez blisko trzy dekady w Laboratorium Edukacji Twórczej (LET), funkcjonującym przy Centrum Sztuki Współczesnej Zamek Ujazdowski w Warszawie. Powodów, by oprzeć się właśnie na tej jednostce edukacyjnej jest wiele. Powstanie LET pod koniec lat 80. XX wieku zbiega się ze wzrostem popularności strategii partycypacyjnych w instytucjach wystawienniczych na świecie[1], co pozwala traktować działalność omawianej jednostki jako przejaw szerszej tendencji i badać ją na jej tle[2]. Jest to o tyle ważne, że – co nie jest częstym przypadkiem w polskim życiu kulturalnym – omawiane tu zjawiska miały miejsce praktycznie równolegle do podobnych praktyk realizowanych w Stanach Zjednoczonych czy Wielkiej Brytanii[3]. Co więcej, działalność LET stanowiła zjawisko na tyle oryginalne i pionierskie w Europie, że idee jego twórców, Jana Byszewskiego i Marii Parczewskiej, oddziaływały również zagranicą[4]. Międzynarodowe uznanie, którym cieszy się LET, pozwalało mu jednocześnie na sprowadzanie najlepszych w skali światowej, podobnych tego typu jednostek do Polski i partnerską współpracę z nimi[5]. Kolejnym powodem jest to, że – wydaje się, że można zaryzykować takie stwierdzenie – LET jest najdłużej bez przerwy działającą jednostką edukacji artystycznej w Polsce. Jeśli nawet to przypuszczenie okazałoby się niezgodne z rzeczywistością, to funkcjonowanie LET od końca lat 80. do dzisiaj daje również możliwość obserwowania jego działań w długiej perspektywie czasowej, pozwalając odnieść się do ewolucji CSW. Istotnym elementem działania LET w Polsce było uznanie dla tej jednostki w także w polskim środowisku osób zajmujących się edukacją artystyczną i wiążący się z nim, długofalowy wpływ na kształt tej dziedziny na obszarze całego kraju. Nie bez znaczenia jest również fakt, że Jan Byszewski od 1997 roku jest wykładowcą w Instytucie Kultury Polskiej na Uniwersytecie Warszawskim. Decyduje to o możliwości zaszczepiania wizji edukacji artystycznej lansowanej przez LET wśród młodych animatorów kultury oraz osób, które kształtują pole kultury i sztuki. Mówiąc o aktywnościach podejmowanych przez LET, wymienić trzeba również warsztaty dla osób prowadzących zajęcia edukacyjne w instytucjach kultury, co w skali długoterminowej również przekładało się na wpływ LET na działalność edukacyjną w kraju[6] i również pozwala traktować tę jednostkę jako pewien wzór naśladowany przez innych[7]. Uwzględniając takie czynniki jak oryginalność, trwającą nieprzerwanie od prawie trzydziestu lat działalność, międzynarodowe uznanie, wpływ na lokalnych animatorów kultury i prowadzących działania edukacyjne w Polsce, rolę LET nie tylko trudno przecenić, lecz również można uznać, że przyjrzenie się mu może rzucić pewne światło na charakterystykę tego typu działań w Polsce.

[1] Zob. J. Byszewski, M. Parczewska, Muzeum jako rzeźba społeczna, CSW Zamek Ujazdowski, Warszawa 2012.

[2] Jak zauważa Piotr Juchacz również na ten okres przypada wzrost zainteresowania zagadnieniami demokracji partycypacyjnej w obszarze filozofii polityki (P. Juchacz, Demokracja. Deliberacja. Partycypacja, Wydawnictwo Naukowe Instytutu Filozofii UAM, Poznań 2006, s. 38-59), wówczas pojawiają się kluczowe dla tej tematyki teksty Joshuy Cohena czy Jamesa Bohmana. Również w tym okresie wzrasta popularność ruchów społecznych zainteresowanych przełożenia teoretycznych rozważań na temat demokracji partycypacyjnej na praktykę (np. na poziomie samorządów miejskich, współdecydowania o budżecie gmin – tzw. budżet obywatelski po raz pierwszy implementowano w Porto Alegre w 1989 roku).

[3] Zob. O. Kelly, In Search of Cultural Democracy, “Arts Express”, październik 1985, artykuł dostępny na stronie Jubilee Arts Archive, http://jubileeartsarchive.com/wp-content/uploads/2015/03/In-Search-of-Cultural-Democracy.pdf [data dostępu: 10 listopada 2016].

[4] Por. V. Sekules, The Celebrity Performer and the Creative Facilitator: the Artist, the School, and the Art Museum [w:] Researching Visual Arts Education in Museums and Galleries. An International Reader, red. M. Xanthoudaki, L. Tickle, V. Sekules, wydawnictwo Springer Science+Buisness Media, B.V., 2003, s. 134-149; P. Pohjakallio, Mapping Environmental Education Approaches in Finnish Art Education, “SYNNYT ORIGINS” nr 2 (2010), s. 67-76.

[5] Zob. np. opis projektu prowadzonego wspólnie przez LET i Jubilee Arts w latach 1992-1994, https://jubileeartsarchive.com/poland-1992/ [dostęp: 10 listopada 2016].

[6] Jednym z pierwszych ogólnopolskich projektów edukacyjnych LET były zorganizowane w październiku 1992 roku w Radziejowicach warsztaty Dotykać – nie dotykać. Antymuzeum w muzeum dla osób prowadzących działania edukacyjne w muzeach (ogłoszenie o ogólnopolskich warsztatach LET dla muzealników w Radziejowicach z 8 września 1992 roku, materiały archiwalne CSW ZU). Pokłosiem warsztatów prowadzonych dla edukatorów artystycznych z całej Polski w latach 1992-1994 i rodzajem metodologicznego manifestu LET były książki Tutaj jestem = Here I Am (J. Byszewski, tł. B. Kopeć, CSW Zamek Ujazdowski, Warszawa 1994, i towarzysząca jej edukacyjna kaseta wideo Taki jestem) oraz Inne muzeum (red. J. Byszewski, CSW Zamek Ujazdowski, Warszawa 1996).

[7] „Laboratorium Edukacji Twórczej to najgłębiej inspirujące zjawisko edukacyjne, z jakim spotkałam się w czasie swej czteroletniej «przygody» ze sztuką współczesną. Marię Parczewską i Janusza Byszewskiego gościliśmy w galerii dwa razy, za każdym razem w kontekście pracy z sądeckimi nauczycielami. (…) Myślę , że zapoczątkowali cos w rodzaj PROCESU, trudnego do ilościowej i jakościowej weryfikacji. Na pewno dostarczyli nam pewnej wspólnej platformy do rozmów o edukacji. Na pewno (poza obdarowaniem kilkoma konkretnymi narzędziami «edukatorskimi») ugruntowali nas w przestrzeni, w której edukacja staje się autentycznym spotkaniem edukatora, gościa galerii, ich wewnętrznego świata i świata kultury. Na ile z niej korzystamy – kwestia bardzo indywidualna” – tak na temat wpływu LET na jej działania edukacyjne wypowiada się Dominika Jarmolińska, w latach 2010-2014 prowadząca działania edukacyjne w BWA SOKÓŁ w Nowym Sączu. Oryginał w posiadaniu autora.

 

Fragment artykułu, który został opublikowany w książce Krytyka instytucjonalna wobec transformacji (red. P. Brożyński, CSW Kronika-Galeria Labirynt, Bytom-Lublin 2016, s. 127-141). Całość znajduje się tutaj.

Advertisements